برگهايي از تاريخ بانه

محمد رشيد خان بانه:

محمد رشيد خان پسر قادر خان شيوه گويزان بعداز مرگ پدر جانشين وي شد. وي دهات وينه، داروخان ، كاني بي ، براله، سه ربراله ومير آوا را دركردستان عراق در اختيار داشت. در بانه هم آبادي هاي ننور، قول ئه ستير، بوئين وبنه خوي در تصرف خويشانش بود. در شهريور1320، وقتي محمد رشيد خان متوجه شد كه روسها تمامي سربازان هنگ بانه را مرخص نموده اند ، موقع را مناسب ديد وخود را براي حمله به شهر بانه وتصرف آن آماده ساخت.

محمد رشيد خان پيامي براي سرپرست پادگان وژاندار مري وروساي ادارات فرستاد؛ فشنگي هم همراه نامه فرستاده بود، بدين معني كه اگرمقاومت كنند، سر وكارشان با گلوله خواهد بود. آنها هم درخواست محمد رشيد خان را رد نموده اظهار داشتند كه از نيروي كافي برخوردارند وهرگز تسليم نخواهند شد ويك ( سركه اي) مخصوص دور سر زنان را برايش فرستادند، يعني كه ما شما را مرد به حساب نمي آوريم. بعد از سقوط شهر، محمد رشيد خان براي كاستن از وحشت ساكنان ومغلوبين دستوراتي صادر كرد وبه روسا وماموران دولت تامين جاني داد وشهر حالت عادي خود رااز سر گرفت.

 محمد رشيد خان بعد از تصرف بانه سقز را نيز بدون هيچ مخالفتي تصرف كرد وحكومت آنجا را به برادرش سپرد وپس از يك هفته به بانه باز گشت. عشاير اطراف سردشت كه از سقوط بانه وسقز آگاه شده بودند به منظور تصرف سردشت از محمد رشيد خان كمك خواستند. مدافعين شهر چون از نزديك شدن محمد رشيد خان اطلاع پيدا مي كنند مهمات خود را برداشته وبه سوي رود خانه سرازير مي شوند. اما در فاصله شهر و رود خانه دست از مقاومت برداشته واسلحه به زمين مي گذارند وسردشت به دست عشاير مي افتد. در چهارم ارديبهشت 1321 ارتش وارد ( كه لي خان ) مي شود وحومه بانه را به توپ مي بندد.

سرتيپ ارفع فرمانده ارتش براي اجتناب از جنگ علي آقاي ايلخاني زاده را براي ميانجيگري نزد محمد رشيد خان فرستاد، كه به وساطت او قرار داد صلحي به صورت شفاهي بين عشاير بانه وارتش بسته شد. بر طبق اين قرار داد عشاير بانه مي بايست دست از تمرد وتجاوز بردارند وعمليات گذشته آنها از جانب دولت بخشوده شود وتا زماني كه عشاير به تعهدات خود عمل نمايند تحت تعقيب وسركوبي قرار نگيرند وبرقراري وحفظ امنيت بانه تا ميره ده به عشاير واگذار شد وبدين منظور دوايري در بانه به وسيله بيگزاده ها تشكيل گرديد كه ماهيانه چهارده هزار تومان از دولت حقوق مي گرفتند. براي نخستين بار راديو در سال 1322 بوسيله محمد رشيد خان وسليمان خان وارد بانه شد ومردم با اشتياق هنگام كار كردن راديو در اطراف خانه آنها جمع مي شدند.

 در خرداد 1323 محمد رشيد خان چون اوضاع مريوان را نابسامان ديد، به مريوان حمله وآنجا را تصرف كرد. او محمد امين خان برادرش را با عده اي سوار در آنجا گذاشت وخود به بانه باز گشت. با نقض قرار داد1321 توسط محمد رشيد خان، سرتيپ هوشمند افشار مامور شد تا كار او را يكسره نمايد. اوايل مهر1323 افشار وعده اي از عشيره تيله كو، رهسپار بانه شد ند. پيش از رسيدن افشاربه گردنه خان محمد رشيد خان به اهالي بانه اعلام كرد كه بانه را تخليه وبه دهات نقل مكان كنند؛ زيرا ممكن است در صورت شكست از نيروهاي ارتش شهر را آتش بزند. او از بيگزاده هاي بانه براي مقابله با ارتش كمك خواست كه در جواب شنيد:" آقاي محمد رشيد خان! شما اگر شكست بخوريد، مي توانيد به روستاهاي متصرفي خود در عراق برگرديد ولي ما جايي براي پناه بردن نداريم".

محمد رشيد خان در جواب به آنها گفت:" من هم شهري برايتان باقي نمي گذارم تا بعد از من از آن استفاده كنيد". اهالي بانه كه از جدي بودن تصميم محمد رشيد خان اطمينان پيدا كردند، دو نفر از بزرگان شهر را نزد وي فرستادند تا او را از تصميمش منصرف سازند. اما اودر جواب گفت ناراحت نباشيد! در" داروخان" ملك شخصي خود شهر جديدي برايتان مي سازم. در هشتم مهر1323 محمد رشيد خان تصميم خود را به مرحله عمل درآورد ودستور داد شهر آتش زده شود. عده اي از تفنگچيانش از جمله(رستمه رش ) و معدودي از بيگزاده هاي بانه مامور اين كارشدند. يكساعت از شب گذشته شعله هاي آتش از محلات شهر به آسمان بلند شد .از بخت بد دهها پيت نفت متعلق به حاج محمد امين بختياري در يكي از دكانهايش موجود بود. عاملين جنايت در دكان را شكسته وپيت هاي نفت را آورده به خانه ها پاشيده و آتش مي زدند.

در خلال آتش سوزي، محمد رشيد خان، در تاكستانهاي آربه با موضع گرفته وبا دوربين جريان حريق را نظاره ميكرد. صبح روز نهم مهر، شهر بانه به تلي از خاكستر تبديل شد وجز مساجد وچند خانه كه شماره آنها از انگشتان دست تجاوز نمي كرد، خانه اي باقي نمانده بود، كه دود وزبانه آتش از آن برنخيزد؛ چون خانه هاي آن زمان بيشتر به هم چسبيده وسقف آنها تماماً با تير چوبي و برگ درختان پوشيده شده بود. سرعت انتقال وتوسعه حريق زياد بود؛ با آتش گرفتن خانه اي محله اي طعمه حريق واقع مي شد. پس از اينكه عمليات سوختن شهر تقريباً پايان يافته تلقي مي شد، نيروي ارتش به شهر وارد شد ومحمد رشيد خان با ورود نيروي ارتش به شهر، كوه آربه با را ترك گفت.

 سرتيپ هوشمند افشار پس از استقرار نيرو در شهر وحومه، با چند نفر از آوارگان تماس حاصل نمود وآنان را تشويق كرد كه به شهر باز گشته وبه نوسازي خانه هايشان بپردازند وبه متواريان خبر دهند كه از كمكهاي دولت براي ترميم ويرانيها برخوردار مي شوند. از ارديبهشت 1324 عمليات بازسازي شهر آغاز گرديد ودر عرض ده سال به صورت بهتري تجديد بنا شد.